Kratka istorija Vrnjačke Banje

Narodi u drevnim svetskim civilizacijama visoko su vrednovali vodu i njeno blagotvorno delovanje na telo i duh čoveka. Fizičko i duhovno pročišćenje putem niza ritualnih kupanja praktikovali su još Persijanci i Egipćani, a potom i stari Grci i Rimljani, pa i na našim prostorima. Materijalni tragovi o korišćenju vrnjačke vode za piće i kupanje sežu u doba prisustva Rimljana na Balkanu, na prelasku u novu eru. Tako se smatra da je voda sa izvora Topla Voda korišćena u perodu 1-4.veka nove ere, i ovu tezu potvrdila su arheološka istraživanja.
Naime, 1924. godine, prilikom kaptaže tople vrnjačke mineralne vode, na dubini od 2,4o metara, pronadjen je Rimski izvor – Fons Romanus, sa velikim brojem novčića iz doba rimske imperije. Osim izvora, na tom mestu pronadjeni su ostaci nekadašnjeg bazena za kupanje, prsten, ključ i oko 80 novčića iz 4.veka, koji potvrdjuju verovanje da su stari Rimljani znali za balneoterapiju.
O tome je pisao i poznati naučnik Feliks Kanic, proučavajući istorijsko prisustvo Rimljana na našim prostorima.
O samom nastanku Vrnjačke Banje ne postoje sačuvani pisani dokumenti, niti je moguće kontinuirano pratiti tok razvoja grada. Sadašnje ime Banja je dobila po selu Vrnjci, u čijem ataru su otkriveni mineralni izvori. Ne postoje pisani ni materijalni tragovi o tome da li je Turcima u srednjem veku bila poznata lekovitost ovih voda, ali se veruje da su ih i oni koristili prilikom izvodjenja verskih obreda, a onda i u u lekovite svrhe.

vrnjacka-banja-istorijaU novije vreme, korišćenje mineralne vode sa ovog područja u lekovite svrhe pominje se u vezi sa izlečenjem bolesnog konja vrnjačkog prote Hadži Jeftimija Popovića. Značajnu ulogu u razvoju Banje odigrao je knjaz Miloš, koji je, želeći da ispita mineralne izvore u Srbiji, početkom 19.veka pozvao saksonskog geologa, barona Herdera, upravnika saksonskih rudnika.
On je na osnovu proučavanja vrnjačkog izvora, došao do zaključka o visokom kvalitetu njegovih voda do te mere da ih je uporedio sa vodama čuvenih Karlovih Vari. To je obnarodovano u kraju, pa su stanovnici okolnih sela počeli da koriste ovu vodu za lečenje. Banja u Vrnjcima u današnjem smislu te reči utemeljena je 1868. godine, kada su ugledni ljudi iz tog kraja, na čelu sa okružnim načelnikom Pavlom Mutavdžićem, formirali Osnovatelno fundatorsko društvo kiselo-vruće vode u Vrnjcima. Ovo Društva postavilo je sebi za cilj brigu o uredjenju i korišćenju mineralnih izvora.
Neposredno posle toga započela je kaptaža dva izvora mineralne vode i izgradnja kupatila i drugih banjskih objekata. 1869/70 godina smatra se prvom pravom banjskom sezonom, koja je stvorila preduslove za razvoj Banje u moderno lečilište.
Država je u tom smislu napravila strategiju, pa je osamdesetih godina 19.veka banja u Vrnjcima prešla u njenu nadležnost . 1883. sagradjen je čuveni Kursalon, a 1892. prvo zidano kupatilo. U to vreme je visoki državni činovnik, general Jovan Belmarković, u Vrnjačkoj Banji sagradio svoju čuvenu vilu, i tim činom začeo novu tendenciju srpskog gradjanskog sloja da tu gradi vile, kuće i pansione. To je uslovilo pojavu prvih pravih ugostiteljskih objekata.

Tih godina udaren je i temelj modernog urbanizma u Vrnjačkoj Banji, tako što je načinjen prvi regulacioni plan i uredjena centralna banjska zona. Na tom projektu radili su renomirani domaći i strani urbanisti i arhitekte.
Svoj procvat na početku 20.veka Banja je doživela u godinama pred balkanske ratove, kada je izgradnjom pruge Stalać-Požega omogućena komunikacija sa ostalim većim srpskim gradovima. U to vreme postojao je veliki broj pansiona, gradski bioskop i ordinacije nekoliko lekara koji su studije medicine završili na prestižnim evropskim univerzitetima. Naredbom vlasti, 1906. godine porušene su sve preostale straćare u mestu i sagradjene su nove kuće i banjski objekti, čime je Banja konačno dobila moderan evropski izgled.

Tokom Prvog svetskog rata Banja je stagnirala i u njoj je bilo smešteno nekoliko savezničkih bolnica. Krajem tridesetih godina 20.veka, aktivnosti u Banji ponovo cvetaju. Taj period ostavio je neke od kapitalnih projekata: kaptažu toplog mineralnog izvora 1924/25.godine, izgradnju sanatorijuma i modernih vila, otvaranje modernog kupatila, regulaciju Vrnjačke reke, izgradnju mreže puteva, uredjenje parkova, kao i postavljanje modernog vodovoda i kanalizacije. U Banji zanatstvo i trgovina postaju značajne delatnosti, a novi gradjanski sloj organizovao je bogat kulturni i društveni život, koji je podrazumevao balove, sedeljke, koncerte i izložbe. Taj živi duh zadržan je sve do naših dana.

Uvodjenjem Zakona o banjama postiže se stroga kategorizacija pansiona i vila, a popis iz 1935.godine izveštava da ih je u Banji bilo preko 250. Te godine Vrnjačka Banja je bila rekorder u ondašnjoj Jugoslaviji sa preko 28 hiljada turista.

Neposredno posle Drugog svetskog rata, nivo usluga u Banji bitno je promenjen. To više nije bilo prestižno mondensko mesto sa raznovrsnim aktivnostima, jer su većinu gostiju činili pacijenti koji su došli na lečenje o trošku države. U toku nekoliko poslednjih decenija Vrnjačka Banja postepeno vraća nekadašnji izgled i prestiž, grade se novi objekti, organizuju se kulturni dogadjaji, podiže se nivo i obim zdravstvenih usluga i zahvaljujući tome konstantno se povećava broj posetilaca.

Danas u Srbiji na mapi ne samo medicinskog turizma, već i rekreativnog turizma uopšte, Vrnjačka Banja s pravom zauzima najistaknutije i najznačajnije mesto.